Người ta gắn những điện cực (electrode) và những bộ cảm biến (sensor) vào tai và những đầu ngón tay của họ để đo nhịp tim, lượng mồ hôi tiết ra, và nhiệt độ dưới da. Trên phần bụng ở dưới ghế họ ngồi có gắn một cái máy do sự nhúc nhích của họ (jiggle-o-ometer). Mỗi người được một cái camera thu hình ảnh và giọng nói. Họ ngồi hai mình trong phòng, được dặn hãy thảo luận về điều bất đồng nào đó trong đời sống vợ chồng. Và họ nói về con chó mà chồng mình ghét mà vợ thì cưng. Căn hộ thì nhỏ mà con chó thì lớn quá. Chồng nói trước, giọng ôn tồn, hơi phàn nàn về con chó, không phàn nàn vợ. Vợ cũng phàn nàn. Nhưng đôi khi họ quên mất là mình đang thảo luận. thí dụ khi nói đến mùi hôi của con chó, họ còn chọc ghẹo nhau vui vẻ...

Mười lăm phút ghi hình trôi qua, câu chuyện về con chó quá ngắn, không đủ để đoán biết liệu quan hệ của hai người có lành mạnh hay không. Cuộc hôn nhân nào cũng có nhiều vấn đề quan trọng hơn. Vợ chồng nào cũng có lúc yêu thương nống ấm, lúc ghét nhau cay đắng, nhưng rồi đâu lại vào đó, càng cắng đắng nhau thì duyên lại càng nồng. Yêu nhau lắm, cắn nhau đau. Muốn biết quan hệ vợ chồng của ai, có lẽ phải quan sát họ trong nhiều tuần nhiều tháng, trong nhiều tâm trạng hạnh phúc, mệt mọi, giận dữ, cáu bẳn, hân hoan, suy sụp v.v... chứ không thể trong trạng thái thư giản chuyện trò như thế này được.

Nhưng John Gottman đã chứng minh rằng không cần phải khó nhọc như thế. Kể từ thập niên 1980, ông đã mời trên 3.000 cặp vợ chồng đến phòng thí nghiệm của mình mà ông gọi là "love lab" trong khu đại học Washington.

Các băng ghi hình được phân tích theo hệ thống mã coding system) mà Gottman gọi là SPAFF, trong đó những cảm xúc ghi nhận được của cặp vợ chồng thí nghiệm được phân ra làm 20 loại có mã số 1 đến 20. Ghét có mã số là 1, khinh miệt là 2, giận sữ là 7, phòng vệ là 10, than vãn là 11, buồn là 12, bế tắc là 13, bình thường là 14,  v.v...

Gottman dạy nhân viên nhận biết từng sắc thái tình cảm biểu lộ qua nét mặt và cách diễn giải những mẩu đối thoại có vẻ như mơ hồ. trong khi xem lại đoạn băng ghi hình, các nhân viên của Gottman cứ mỗi đoạn băng dài 1 giây lại cho một mã số, và cả đoạn băng bài 15 phút được chuyển thành một chuỗi 1800 mã số, chồng 900 và vợ 900. Thí dụ dãy số "7,7,14,10,11,11" có nghĩa là trong 6 giây ấy người chồng (hoặc người vợ) chợt giận dữ, rồi chuyển qua bình thường, rồi có phản ứng phòng vệ, và than vãn.

Sau đó các nhân viên mới xem đến các dữ liệu mà những người điện cực bà bộ cảm biến ghi nhận được trong thời gian ấy để xem nhịp tim, thân nhiệt và sự nhúc nhích trên ghế của họ.

Dựa trên những tính toán này, Gottman đã chứng minh một điều đáng để ý. Chỉ cần phân tích cuộc trò chuyện trong 1 giờ đồng hồ, ông có thể đoán với mức độ chính xác đến 95% liệu cặp vợ chồng đó có tiếp tục sống chung với nhau trong 15 năm hay không. Còn nếu chỉ phân tích cuộc trò chuyện trong 15 phút, thì mức độ chính xác là 90%. Và gần đây thôi, một giáo sư đã cộng tác với Gottman tên là Sybil Carrere đã phát họa ra một nghiên cứu mới chỉ cần 3 phút thu hình cũng có thể đoán khá chính xác ai sẽ bị ly dị và ai sẽ xin ly dị.

Phương pháp nghiên cứu của Gottman không dựa vào bản năng, không xét đoán trong chớp mắt, mà là một sự phân tích kỳ công  từng giây một. Việc làm của ông là điểm điển hình cổ điển về sự suy nghĩ có ý thức và có chủ tâm. Nhưng ông ta đã dạy chúng ta rất nhiều điều về cái phần quan trọng nhất của sự nhận biết nhanh, đó là sự chia cắt nhỏ (thin-slicing - lạng mỏng). Chia cắt nhỏ là khả năng của vô thức biết xác định những kiểu ( = mẫu) tình huống và thái độ ứng xử trên những lát mỏng (narrow slice) của kinh nghiệm.

Nhưng làm thế nào để có thể thu nhập đủ thông tin cần có nhằm phán đoán một cách tin vi chỉ trong thời gian ngắn như thế? Câu trả lời là, khi vô thức của chúng ta chia cắt nhỏ kinh nghiệm, thì việc làm ấy chính là một phiên bản của vô thức được thực hiện một cách tự động và gia tốc tương tự như cách phân tích các đoạn băng bằng những mã số của Gottman. Nói cách khác, Gottman chỉ cho chúng ta thấy cái cách mà vô thức của chúng ta phân tích những tình huống tưởng chừng như là phức tạp một cách nhanh chóng.

Nhân viên giải mã của Gottman đang phân tích đoạn băng quay cặp vợ chồng nói trên. Người chồng nói trước. Anh yêu con chó cũ và không thích con chó mới; giọng của anh không chút giận dữ hay thù nghịch, chỉ là muốn cắt nghĩa cảm giác của mình mà thôi. Nếu nghe kỹ, có thể người chồng có vẻ rất muốn tự biện hộ, anh ta dùng chiến thuật "có-nhưng mà", thoạt tiên như đồng y, nhưng rồi lại rút lời. Như vậy 40 trong 66 giây đầu tiên cuộc đối thoại mang tính phòng vệ (mã số là 10). Còn cô vợ, trong khi nghe chồng nói, hơn một lần cô đã đảo mắt nhìn rất nhanh, một dấu hiệu của khinh thường. Rồi chông phản đối chỗ quây chó. Vợ đáp lời bằng cái nhắm mắt rồi lên giọng kẻ cả. chồng nói tiếp rằng mình không muốn có cái hàng rào trong phòng khách của gia đình. Vợ nói không muốn cải cọ về chuyện đó rồi lại đảo mắt - dấu hiệu của khinh thường.

Trong suốt cuộc nói chuyện vợ chồng không tỏ vẻ gì là thù nghịch; chỉ đôi khi có những dấu hiệu tế nhị buộc người giải mã phải xem lại đoạn băng ấy. Có những cặp vợ chồng cãi nhau là cãi ra trò, nhưng cặp này không tỏ rõ thái độ. Chồng phàn nàn coi chó xen vào cuộc sống chung, vì họ lúc nào cũng phải về nhà sớm vì sợ con chó có thể làm bậy trong nhà. Vợ trả lời điều ấy là không đúng vì nếu có nhau bậy vật gì thì nó đã nhai ngay trong 15 phút đầu từ khi vợ chồng ra khỏi nhà rồi. Chồng có vẻ đồng ý, nên gật đầu nhẹ và nói: "có, anh biết, anh không nói là anh có lý, nhưng anh không muốn nuôi chó." Ở đoạn này anh chồng nói rồi lại nói nhưng, nghĩa là dù công nhận vợ nói đúng nhưng vẫn nói thêm sự không thích của mình. Rõ ràng là tư thế phòng vệ. Thật là điên đầu với vợ chồng này. Chồng nói tiếp, anh đã khá hơn nhiều so với tuần trước và tuần trước nữa.

Nhân viên giải mã nhận xét, có những cặp vợ chồng mới cưới chỉ vì khi một người muốn vay tiền ngân hàng nhưng người kia không chịu. Chỉ cần người kia nói "Ờ há" hay "ừ" hay gật đầu thì đầu tiên đến chỗ tan vỡ. Còn cặp này, cô vợ chẳng thấy đồng ý lúc nào cả. Kể cũng lạ. Khi họ mới đến chẳng có vẻ gì là họ không hạnh phúc. Và sau khi được quay băng, họ được cho xem đoạn băng cuộc nói chuyện của họ. Họ xem xong, cảm thấy cũng tức cười, có vẻ ổn. Nhưng nhân viên giải mã không hiểu được. Họ mới cưới chưa lâu, còn đang trong giai đoạn ấm cúng. Nhưng cô vợ hoàng toàn không chịu nhân nhượng. Điều này sẽ có hại về sau.

Về mặt kỹ thuật, nhân viên giải mã đo liều lượng những cảm xúc tiêu cực và tích cực, vì theo hiểu biết của Gottman, để một cuộc hôn nhân được bền vững, thì tỷ lệ cảm xúc tích cực so với những cảm xúc tiêu cực ít nhất phải là 5/1. Về mặt khác đơn giản hơn, nhân viên giải mã đang xác định một mẫu (pattern) cho cuộc hôn nhân của cặp này, bởi lý luận trung tâm của Gottman là cuộc hôn nhân nào cũng có một mẫu riêng của nó, có thể gọi là DNA của hôn nhân (marital DNA), nó thể hiện ra trong bất kỳ một sự tương tác có ý nghĩa nào. Gottman yêu cầu các cặp vợ chồng kể lại họ gặp nhau như thế nào, bởi khi họ kể lại cái thời kỳ quan trọng nhất của mối quan hệ của mình, thì cũng là lúc ông thấy ra ngay mẫu riêng của họ.

Cách giải mã những cuộc hôn nhân của Gottman cũng tương tự như cách giải mã những ký tự (fish) của mã Morse.

Mã Morse (Morse code) gồm những dấu chấm (dot) và gạch ngang (dash) có độ dài khác nhau tùy theo người phát  sóng. Trong thế chiến thứ hai, nước Anh tập hợp nhiều ngàn người làm interceptor mà đa phần là phụ nữ. Nhiệm vụ của interceptor là suốt ngày chặn bắt các sóng phát thanh của những đoàn quân Đức. Dĩ nhiên để bảo mật, quân Đứa chỉ phát ra các mã số, do đó ít ra là lúc đầu người Anh đã không thể hiểu nội dung các phát thanh ấy. nhưng chẳng bao lâu sau, chỉ cần nghe nhịp (cadence) của tính hiệu truyền đi là những người phát tín hiệu của phe Đức, và do đó biết được ai là người gửi tin đi.
(còn tiếp)
Nguồn từ sách : Vô thức thích nghi tâm năng động
(ĐÀO CHÍNH - ĐOAN NGHIÊM)